Ongemakkelijke waarheid over TB

peter peters fotoDagblad de Limburger/Limburgs Dagblad, 3 februari 2016

Tuberculose mag een ziekte uit het verleden lijken, in werkelijkheid is het een probleem van het heden en de toekomst. Prof. Peter Peters van de Universiteit Maastricht werkt met behulp van zijn ultrasterke microscopen aan meer kennis over deze bacterie, die ook onze westerse gezondheidszorg bedreigt. “De enige manier om tuberculose beter onder de knie te krijgen, is een beter vaccin.”

Keer op keer moet Peter Peters uitleggen waarom hij werkt aan tuberculose (TB), ‘dat toch helemaal niet meer bestaat?’ Af en toe is er een kleine uitbraak in een discotheek, die met antibiotica goed te genezen is. Maar tuberkelbacteriën, die TB veroorzaken, blijken niet stil te zitten. Net zoals de mensaap ooit evolueerde tot mens en ons DNA nog steeds mutaties ondergaat die we doorgeven  aan volgende generaties, ontwikkelt ook de TB-bacterie zich om de antibiotica te omzeilen.

En zo zijn er de afgelopen jaren TB-bacteriestammen ontstaan die zich niet laten bestrijden door de meeste van onze antibiotica (Multi Drug Resistant TB, ofwel MDR-TB, waaraan een half miljoen mensen lijden) en zelfs stammen die zich door bijna geen enkel medicijn meer laten doden (Extensively Drug Resistant, XDR-TB, vijftigduizend patiënten). De meeste gevallen komen voor in landen met relatief lage inkomens, maar ook binnen de EU zijn jaarlijks 29.000 nieuwe MDR-TB- gevallen. „Ook in Nederland wordt een tiental MDR-TB gevallen per jaar behandeld”, zegt Peter Peters. „TB-controles kosten Nederland jaarlijks 34 miljoen euro. Mensen reizen tegenwoordig de wereld over en daarmee reizen de bacteriën met ze mee.”

Eind december kwam het Amerikaanse Witte Huis met een actieplan om MDR-TB beter te bestrijden. Doel van het plan is bij de bevolking meer bewustwording creëren over het dreigende, sluimerende gevaar. In reactie op dit plan publiceerden tachtig farmaceutische bedrijven op 21 januari een verklaring: de industrie belooft maatregelen te steunen om infecties te voorkomen en de beschikbare antibiotica terughoudend te gebruiken. Anders dan andere bacteriestammen, die door de witte bloedlichaampjes binnen een paar weken worden afgebroken, blijft de TB-bacterie (ook de resistente stam) jarenlang in het lichaam aanwezig. Hij wacht zijn kans af, tot het immuunsysteem een zwak moment heeft, vanwege bijvoorbeeld chemotherapie of immunotherapie, en slaat dan toe.

Eind november 2015 publiceerde het wetenschappelijke toptijdschrift The Lancet een artikel over antibioticumresistentie bij andere bacteriën, dat de alarmbellen bij Peters e collega’s deed afgaan. In China is een E. coli-bacteriestam gevonden die niet alleen resistent is tegen het laatste redmiddel dat we hebben op antibioticagebied (Colestine), maar die deze resistentie ook kan overdragen op andere bacteriestammen, zoals Klebsiella en Pseudomonas. „Als je een blindedarmoperatie ondergaat, of een implantaat krijgt, zijn dit de eerste bacteriën die toeslaan en je doodziek maken. Preventief krijg je daarom antibiotica bij zo’n ingreep. Maar als de antibiotica dus niet meer werken, heb je kans te overlijden. Aan een eenvoudige blindedarmoperatie.”

Liever zou de hoogleraar nanobiologie positief nieuws vertellen. En dat is er ook deels wel. „Wij proberen via wetenschappelijk onderzoek dit probleem aan te pakken. We werken hard aan een nieuw vaccin tegen tuberculose. Het huidige is immers zestig jaar oud en voorkomen is beter dan genezen.” Als nanobioloog houdt Peters zich bezig met de allerkleinste deeltjes van cellen: eiwitten en hun ‘fabriekjes’ onder andere de ribosomen. Dankzij microscopen waarmee je in theorie een krant zou kunnen lezen die op het maanoppervlak ligt, brengt hij met zijn groep de tuberkelbacterie in beeld. Er blijkt een tiental eiwitten uit de celwand naar buiten te steken in de vorm van complexe  naaldjes. „Wij proberen hier in Maastricht bij te dragen aan het ontrafelen van de 3D-structuur van die naaldjes, want daar kunnen vaccinologen een vaccin op ontwikkelen. Voor de preventie en behandeling van hiv worden op dit moment al vaccins op deze manier ontwikkeld.”

Ook de hiv-‘cocktail’ van drie medicijnen, is volgens Peters een goed voorbeeld van hoe nanotechnologie ingezet kan worden. „Het is de bedoeling ook een cocktail van antibiotica te ontwikkelen die passen in de eiwitfabriekjes. Zo voorkom je dat een resistente bacterie binnen een week uitgroeit tot honderden miljarden bacteriën.” Peters beseft dat hij geen heel prettige boodschap vertelt en trekt zelf de parallel met klimaatverandering, waarover een paar jaar geleden ook een inconvenient truth verteld werd. „Ook daar heeft het jaren geduurd voordat men inzag dat het een serieus probleem is, dat de hele wereld gaat raken, niet alleen de gebieden die onder de zeespiegel liggen. Zo is ook tuberculose geen ver-van-ons-bed-show.”

Wat kan ik zelf doen?
Eén millimeter weefsel, bijvoorbeeld huid, bevat één miljoen cellen. In elke cel zitten duizenden eiwitten die samenwerken in complexen. Peter Peters probeert die eiwitcomplexen te ontrafelen: wat is hun 3D-structuur en hun functie? Hij vergelijkt een cel met de stad Maastricht. „We weten inmiddels dat er in die stad bakstenen zijn, dakpannen, boombladeren, takken, maar we weten bijvoorbeeld niet welke componenten samen een huis vormen.” Behalve het zo gezond mogelijk leven om je immuunsysteem op peil te houden en een antibioticakuur netjes af te maken als je er  één krijgt voorgeschreven, kun je niet veel doen tegen antibioticaresistentie. Net zoals bij het ‘broeikaseffect’ is het probleem zo groot dat alleen internationale samenwerking het kan oplossen. „Ik zou willen dat iedereen het filmpje ‘Struggle to live’ van James Nachtwey op Youtube opzoekt. Daar wordt in een kleine tien minuten met niets verhullende beelden duidelijk gemaakt wat tuberculose ook vandaag de dag nog betekent in de wereld”, aldus Peter Peters.

Peter Peters: eerste Limburg Chair
Prof. dr. Peter Peters (foto) is één van de drie ‘universiteitshoogleraren’ van de Universiteit Maastricht; hoogleraren die vanwege hun wetenschappelijke statuur een bijzondere positie hebben. Hij bekleedde op 1 januari 2014 ook de eerste ‘Limburg Chair’ die met steun van de Provincie Limburg werd ingesteld om de kennis-as-ontwikkelingen in Limburg te stimuleren. Peters is hoogleraar nanobiologie en leidt de gelijknamige poot van het Maastricht MultiModal Molecular Imaging Institute (M4I). Voor zijn komst naar de UM was hij Groepsleider van de divisie celbiologie van het Nederlands Kanker Instituut-Antoni van Leeuwenhoek en hoogleraar in Delft.